Neurodiversiteit: elk brein uniek?
Geen brein is hetzelfde. Toch richten we de maatschappij in naar een ‘standaard brein’. Wijk je daarvan af, dan hebben we het tegenwoordig over een ‘neurodivergent brein’. Meestal gaat het dan over het autismespectrum, ADHD, dyslexie of iets anders dat maakt dat jouw brein afwijkt van wat als ‘standaard’ wordt gezien.
Verslag van de lezing en gesprek met wetenschappelijk onderzoeker Amy De Roubaix en filosoof Léon de Bruin op 6/11/2025.
Léon de Bruin is hoogleraar Cognitiefilosofie aan de Radboud Universiteit en vice-decaan van de Faculteit Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit. Zijn onderzoek richt zich op psychologie, psychiatrie en (cognitieve) neurowetenschappen, met als recente focus neurodiversiteit en belichaamde cognitie.
Amy De Roubaix is wetenschappelijk onderzoeker aan het Radboudumc. In haar promotieonderzoek richtte ze zich op de tijdige detectie, en adequate ondersteuning van DCD, ADHD, Autisme en leerproblemen. In haar postdoc onderzoek focust ze zich op de positieve aspecten van neurodivergentie.
Standaard brein
Waarom hechten we zoveel waarde aan het idee van ‘de normale mens’? Wat betekent het eigenlijk om ‘af te wijken’? Waarom zoeken we bij sommige vormen van anders-zijn een bepaalde noemer of zelfs een diagnose, en andere niet? Wat zijn de gevolgen — sociaal, cultureel en politiek — van het denken in termen van neurodiversiteit? En als iedereen een uniek brein heeft met unieke eigenschappen, zou de maatschappij daar dan niet meer op ingericht moeten zijn?
In de gemiddelde vacature wordt al snel gevraagd om flexibiliteit, samenwerkingsvermogen en stressbestendigheid. Precies de eigenschappen die voor sommige neurodivergente mensen lastig kunnen zijn. Hoe zou de maatschappij eruit zien als we een breder scala aan eigenschappen zouden waarderen?
Neurodiversiteitsdenken
De term werd in de jaren ’90 geïntroduceerd door sociologe Judy Singer, als reactie op het pathologiseren van alles wat afwijkt van gemiddeld of ‘standaard’ gedrag en psychologisch functioneren. Psychologische ‘condities’ worden in het neurodiversiteitsdenken niet langer gezien als mentale stoornissen, maar als normale variaties in het menselijke functioneren.
Naar schatting is vijftien tot twintig procent van de wereldbevolking ‘neurodivergent’. Bij die term kun je denken aan ADHD, dyslexie en autisme, maar welke condities nog meer tot deze parapluterm horen, daarover bestaat nog onenigheid.
De beweging van neurodiversiteit zegt: dat wat het lijden veroorzaakt, is de omgeving. Het gaat dan om barrières die worden opgelegd door een inflexibele en uitsluitende samenleving. Denk maar aan homoseksualiteit: dit werd vroeger gezien als mentale stoornis, vandaag weten we allemaal dat het te maken heeft met sociale normen. Waarom is hetzelfde niet te zeggen van autisme en ADHD?
Voor- en nadelen van neurodiversiteitsdenken
Het grootste voordeel dat mensen rapporteren, is dat het helpt om diversiteit te accepteren, te erkennen en te normaliseren. De term is genuanceerd en neutraal: er zit geen ‘deficit’ of ‘disorder’ in de naam.
De grootste keerzijde? Misschien is de term te breed en creëert het twee nieuwe hokjes: neurotypsich versus neurodivergent. Het gevaar is dat dit kan afleiden van de zorg en ondersteuning die mensen nodig hebben.
Identiteitsvorming
De Bruin kaart identiteitsvorming aan als een interessant filosofisch thema: “Niemand zegt: ‘ik ben een gebroken been,’ maar op het mentale vlak is dat ingewikkelder. Je zegt bijvoorbeeld makkelijker: ‘ik ben depressief’.” De Roubaix ziet: “afhankelijk van de diagnose ga je je ermee identificeren of denk je dat je het kan ‘hebben’.” Bij ADHD zeggen mensen vaker: ‘ik heb ADHD,” terwijl mensen bij autisme vaker zeggen, ‘ik ben een autist.’ In dit tweede geval is de diagnose een onderdeel van de identiteit geworden.
Voor- en nadelen van labels en diagnoses
Negatief:
- stereotypering
- self-fulfilling prophecy
Positief:
- opluchting bij diagnose (er is al stigmatisering bij het gedrag zonder diagnose)
- geven toegang tot zorg, speciale voorzieningen en aanpassingen
Bronnen: